فعلّمهم فإذاً حذقوا فهو فداؤه » . « 1 » در سند تاريخى ديگر از طريق محمّد بن الصباح به نقل از شريك به روايت از عامر ، جملهء « فكان زيد بن ثابت ممّن عُلّم » « 2 » اضافه شده است . عدالت ديگرى كه پيامبر براى آزادى مهاجمان بت‌پرست اعمال نمود ، اعلام اصلِ « و كان يفادي لهم على قدر أموالهم » بود . « سعيد بن محمّد كازرونى » در كتابش آورده است : « و رسول ندا مىداد كه فدا به قدر مال ستانيد . » « 3 » بنابر اين ، جريمه‌اى كه كفّار در قبالِ جنگيدن با مسلمانان و آنها را به خاك و خون كشاندن ، متحمّل شدند ، مالى بود كه پرداختش در توان آنان بود و نه بيشتر ! اين‌ها همه شرايطى بود كه محمّد صلى الله عليه و آله در آن عصر براى رهايى دشمنان خود و عفو تقصيرهايشان درنظر گرفت و هدف اين بود كه تازه‌مسلمانان ، با آن همه نفوذ آداب و سنن ديرينه ، جامعهء رو به تكامل مدينه را نپاشند و قريشيان ، مجالى براى ترك تعصّب‌هاى جاهلى بيابند . « 4 » ثانياً برخى از مهاجمان بدر ، قلباً به يكتاپرستى و تعليمات معنوى محمّد صلى الله عليه و آله تمايل داشتند ؛ اما شرايط زندگى و روابط پيچيدهء اجتماع مكّه مانع از آن بود كه آنها در اظهار ايمان مجالى بيابند . در عين حال به اعتبار اين ايمان باطنى ، مايل به پرداخت فديه نبودند و در واقع نيز اين دو با هم مغايرت داشت . موسى بن عقبه در مغازى مىنويسد : « گروهى از مسلمانان كه اسير شده بودند ، به پيامبر اظهار مىداشتند كه ما

--> ( 1 ) . « پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در روز بدر ، هفتاد اسير گرفت و براى هريك از آنان ، به اندازهء اموالى كه داشتند ، فديه تعيين مىكرد و ( از آن‌جا كه ) اهل مكه نوشتن مىدانستند و اهل مدينه بىسواد بودند ، اگر كسى از ميان اسيران ، مالى براى فديه دادن نداشت ، ده تن از نوجوانان مدينه را به او مىسپردند تا آنان را نوشتن بياموزد و اگر خوب آموختند ، همان فديهء او باشد » . « الطّبقات الكبرى » ، ج 2 ، ص 22 ، به نقل از جابر و او از عامر . ( 2 ) . « زيد بن ثابت از جمله كسانى بود كه نوشتن آموخت . » ( 3 ) . « نهايةالمسؤول فى روايةالرّسول » ، ص 399 ، با نثر فارسى « عبدالسّلام ابرقوهى » . ( 4 ) . در بارهء واژهء « فدى » ( / عوض ) نك : راغب ، « مفردات » ، ذيل آيهء 4 از سورهء محمّد صلى الله عليه و آله و آيهء 107 از سورهء صافّات .